ਲੇਖ - ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ

ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ
ਲੇਖ
ਸ਼ਹੀਦੀ-ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਗਰੰਥ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਕਾਇਮ ਅਤੇ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ˆਤੇ ਬੈਠਣਾ ਪਿਆ, ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਾਂ ਲੜਨੀਆਂ ਪਈਆਂ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਸੀਸ ਦੇਣਾ ਪਿਆ, ਸਰਬੰਸ ਵਾਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਵਰਗੇ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ, ਬੁੱਢਾ ਜੌਹੜ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਚਾੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਬਲੀ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਗੈਰ ਸੀਸ ਤੋਂ ਲੜ ਕੇ, ਇਕ ਅਨੋਖਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਚਕਿੱਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕੀ-ਛੁਪੀ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ਤਵਾ ਜ਼ਾਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਿਆਂਦੇ। ਸਿਆਣੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਦੋਂ ਦੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਅੱਜ ਦੇ 50 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਜੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਅਤੀਅੰਤ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਜਿਤਨੀ ਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾ ਦਿਓ! ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਸੀ: ਤਨ ਗੰਦਗੀ ਕੀ ਕੋਠੜੀ, ਹਰ ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਖਾਣ, ਜੇ ਤਨ ਦਿੱਤਿਆਂ ਹਰ ਮਿਲੇ, ਤਉ ਭੀ ਸਸਤਾ ਜਾਣ...। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੀ ਕਸੂਰ ਸੀ? ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਛਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਛਕਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਜ਼ਾਲਿਮ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵਰਜਿਆ। ਪਰ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਖੋਪੜ ਲੁਹਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਖੋਪੜ ਲੁਹਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੰਘ ਇੱਕੀ ਦਿਨ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਟੂਕ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੁਆਲ ਤਾਂ ਇਹ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ? ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪੰਥ, ਸਿੱਖੀ-ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਸਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੱਸ ਹੱਸ ਕੇ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸ਼ਰੇਆਮ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਮੂਕ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਵੱਲੋਂ ਕੋੜੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਲਾ ਕੇ ਕੋੜੇ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਅਤੇ ਕਿਸ ਕੋਲੋਂ ਡਰ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰ-ਮਰਿਆਦਾ ਦੀਆਂ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਦੀਆਂ ਸ਼ਰੇਆਮ ਅੱਖੀਂ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ? ਕੀ ਇਹ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਮਨਮਤਿ ਨੂੰ ˆਸਤਿˆ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਫਿਰ ਸਟੇਜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੀ ਗਾਥਾ-ਕਥਾ ਸੁਣਾ-ਸੁਣਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੀ ਖੱਟਿਆ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ! ਕੀ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਭਾਵ ਇਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਪਰਲੋਂ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਚੌਧਰ ਵੀ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੇ? ਕੀ ਇਹੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ? ਦੱਸੋ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਮੂੰਹ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ˆਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਫ਼ੋਕੇ ਦਮਗੱਜੇ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ?ਆਸਟਰੀਆ, ਸਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕਿਆ, ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹੀਆਂ ਘੁੱਟਦਾ, ਮੁੱਠੀ-ਚਾਪੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤਾਬਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਵੀਡੀਓ ਕੈਸਿਟ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ˆਤੇ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਮਨਮਤਿ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬਾਹੀਆਂ ਘੁੱਟਣ ਅਰਥਾਤ ਮੁੱਠੀ ਚਾਪੀ ਤੱਕ ਜਾਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿੰਦੀ ਤਾਂ ਵੀ ਵਾਹ ਭਲੀ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਦੇ ਜੀਅ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਕਿ ਉਸ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਵਰਜ ਸਕਣ! ਮੈਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੱਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਤੱਕ ਨੂੰ, ਕਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ˆਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅੱਖੀਂ ਤੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਜੱਥੇਦਾਰ, ਸਾਧ ਜਾਂ ਸੰਤ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਬੋਲ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਨਾ ਹੀ ਸੁਣਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਈ ਵਾਰ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ˆˆਇਹ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ ਜੀ!ˆˆ ਆਖ ਕੇ ਬਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਅਰਦਾਸੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਅਰਦਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਧਾਰਨਾ ਗਾਉਣੀ ਹੋ ਗਈ। ਨਾਲੇ ਜਿਹੜੀ ˆਸ਼ਰਧਾˆ ਦੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ˆਸ਼ਰਧਾˆ ਪੂਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਫਿਰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਨਗੇ? ਕੀ ਇਹੀ ਮਰਿਆਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਟੁਆਇਲਟ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਧਾਂ-ਕੌਲ਼ਿਆਂ ˆਤੇ ਹੀ ਧਾਰਾਂ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਈਏ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਿੱਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਕਤਈ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਦੱਸੋ ਗੁਰੂ ਸਾਡੇ ˆਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਮਿਹਰਵਾਨ ਹੋਵੇਗਾ? ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪਾਪ ਬਖਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਪਾਪ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ। ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ? ਆਪਣੀ ਮੂੜ੍ਹ-ਮੱਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਅਰਪਨ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੁਮੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ। ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਮਨਮੱਤੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵੇ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਫ਼ੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਮਨਮਤਿ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਿਸ ਲਈ ਬਿਠਾਏ ਹਨ? ਇਹ ਗੱਲ ਇਕੱਲੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿੰਨੇ ਕਥਾਕਾਰ, ਕਿੰਨੇ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥੇ ਆਏ ਜਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਨਮਤਿ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਕਸੂਰ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨੀਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਹੀ ਮਰਿਆਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵੇਸਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੀ ਚੱਟੀ ਪਈ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਬੁਰੇ ਬਣੀਏਂ? ਜੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਕਥਾਕਾਰ ਜਾਂ ਕੀਰਤਨੀਏਂ ਹੀ ਨਿਘੋਚਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾਨ ਕਿਸ ਨੇ ਦੇਣਾ ਹੈ? ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਿਰੋਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਠੀਆਂ-ਕਾਰਾਂ ਉਪਲੱਭਦ ਹਨ। ਹੋਰ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਕਿਹੜਾ ਹਲ਼ ਚੱਲਦੇ ਨੇ?ਇਕ ਵਾਰ ਕੋਈ ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥਾ ਇਕ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਦੇ ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਜੱਥੇ ਦਾ ਉਹ ਸਿੰਘ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਂ ਜੀ, ਖੱਟੀ ਰੋਟੀ ਜਾਂ ਚਿੱਟੀ? ਕਣਕ ਜਾਂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ! ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰ-ਪੁਰਬ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦਾ ਉਹੀ ਸਿੰਘ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, ਅਖੇ, ਬੱਚਿਓ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ˆਬਰਥ-ਡੇˆ ਹੈ। ਜੇ ਬੰਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝ ਵਿਚ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲਣ ਦਾ ˆਰੁਟੀਨˆ ਬਣਿਆਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇ ਬੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾ ਬੋਲਦੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਸਮਝ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੀਰਤਨੀਏਂ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ˆਗੁਰ-ਪੁਰਬˆ ਦੀ ਥਾਂ ˆਬਰਥ-ਡੇˆ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨੀ ਜੱਥੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਣਗੇ? ਇਹ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ! ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਿੰਨਾਂ ਕੁ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਗੁਰ-ਪੁਰਬ, ਜੋਤੀ-ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ-ਦਿਵਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੱਟੀ ਰੋਟੀ, ˆਚਿੱਟੀ ਰੋਟੀˆ ਜਾਂ ˆਬਰਥ-ਡੇˆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ! ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋਂ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।ਇਕ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸੰਗਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਵੇਗੀ, ਲੰਗਰ ਜਰਾ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਬਣਾਇਓ। ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਕੋਲ ਕਿਹੜੀ ਗਿੱਦੜਸਿੰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਆਸਰੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਹੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸੰਗਤ ਘੱਟ ਆਵੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਜਾਣੇਂ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛ ਬੈਠੇ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸੰਗਤ ਘੱਟ ਆਵੇਗੀ? ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ਅਖੇ, ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ˆਕਰਵਾ-ਚੌਥˆ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ! ਬੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਜੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ ਕਿ, ˆˆਅਨਿਕ ਜਤਨ ਕਰਿ ਕਾਲੁ ਸੰਤਾਏ।। ਮਰਣੁ ਲਿਖਾਇ ਮੰਡਲ ਮਹਿ ਆਏ।।ˆˆ ਜਾਂ ˆˆਛੋਡਹਿ ਅੰਨਿ ਕਰਹਿ ਪਾਖੰਡ।। ਨਾ ਸੁਹਾਗਨਿ ਨ ਉਹਿ ਰੰਡਿ।।ˆˆ ਅਥਵਾ ˆˆਜਾਗਤ ਜੋਤਿ ਜਪੈ ਨਿਸ ਬਾਸੁਰ।। ਏਕ ਬਿਨਾ ਮਨ ਨੈਕ ਨ ਆਨੈ।। ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਜੈ।। ਬ੍ਰਤ ਗੋਰ ਮੜ੍ਹੀ ਮਟ ਭੂਲ ਨ ਮਾਨੈ।।ˆˆ ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀ ਹੋਇਆ? ਉਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮੈਂ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਪੀਚ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ-ਮਿੱਤਰ ਮੇਰੇ ਗਲ ਪੈ ਗਏ, ਅਖੇ ਤੂੰ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਉਣੋਂ ਹਟਾਵੇਂਗਾ। ਲਓ ਜੀ, ਕਰ ਲਓ ਗੱਲ! ਦੱਸੋ ਕੀ ਕਰੋਂਗੇ? ਆਪ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਨਹੀਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ, ਸੁਧਾਰ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਵੇਗਾ? ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ!

ਕਹਾਣੀ: ਕਲ਼ਯੁਗ ਰਥੁ ਅਗਨੁ ਕਾ

ਕਲਯੁਗ ਰਥੁ ਅਗਨੁ ਕਾ…
(ਕਹਾਣੀ)

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਪਨੀ 'ਰਾਮਾਡਾ' ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਈ ਡੀ ਪੀ ਮੈਨੇਜਰ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੰਭਾਲਿਆਂ ਰਣਬੀਰ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗਿੱਲ ਬੜਾ ਹੀ ਹੱਸਮੁਖ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਵਿਚ ਪਲੇ ਗਿੱਲ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ ਪੁੱਜ, ਕੰਮ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਕਾਇਦਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਅਤੇ ਬੜੇ ਤੇਜ਼ ਕਦਮੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਡਿਪਲੋਮੇ ਅਤੇ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੇਂ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਕੰਪਿਊਟਰ 'ਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਨਵੇਂ-ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ 'ਬੈਕ-ਆਫਿ਼ਸ' ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਦਿਨੇ ਕੰਮ ਜਿ਼ਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪੋਧਾਪੀ ਵਿਚ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਪੱਲੇ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਗਿੱਲ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਤ ਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਿ਼ੰਮੇਵਾਰੀ ਉਸ ਉੱਪਰ ਆ ਪੈਂਦੀ!
ਕਈ ਨਵੇਂ ਭੌਰ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈ ਕੇ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਹੋਰ ਤਿਤਲੀਆਂ ਗਿੱਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦਾ ਸਿ਼ੰਗਾਰ ਬਣਦੀਆਂ। ਅਗਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਮੰਜਿ਼ਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਨਾ-ਕਾਬਿਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਉਸ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੀਅੰਤ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਕੀ ਕਰਦਾ? ਪਾਲਿਸੀ ਐਂਡ ਪ੍ਰਸੀਜ਼ਰਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ। ਰੂਲਜ਼ ਐਂਡ ਰੈਗੂਲੇਸ਼ਨਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅੱਗੇ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਉਹ ਬੇਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚ ਇਕ 'ਮਿਖ਼ੀ' ਨਾਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਆਈ। ਸੋਹਣੀ, ਸੁਣੱਖੀ ਅਤੇ ਅਤੀਅੰਤ ਭੋਲੀ! ਕੁਦਰਤੀ ਮੁਸਕੁਰਾਹਟ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਹੋਈ। ਰੂਲ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ 'ਬੈਕ-ਆਫਿ਼ਸ' ਵਿਚ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਕੱਖ ਪੱਲੇ ਨਾ ਪਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਅਮਲੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਿਖ਼ੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਸੀਜ਼ਨ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਿੱਲ ਦੇ ਇੱਕ ਆਸਟਰੀਅਨ ਦੋਸਤ ਮਾਰਟਿਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਿਗ਼ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਖ਼ੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ 'ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਦੋ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ ਗਿੱਲ ਅਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਕੰਟੀਨ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।
-"ਕੀ ਹਾਲ ਐ ਫੈਨ?"
-"ਠੀਕ ਹੈ!" ਆਖ ਕੇ ਮਾਰਟਿਨ ਖਾਣਾ ਲੈਣ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਬੁਝਿਆ-ਬੁਝਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-"ਕਿੱਦਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਐ ਮਿਖ਼ੀ ਦੀ ਟਰੇਨਿੰਗ?"
-"ਕੁਛ ਨਹੀਂ ਯਾਰ! ਕਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈ ਗਿਆ।" ਖਿਝੇ ਹੋਏ ਮਾਰਟਿਨ ਨੇ ਖਾਣੇ ਵਾਲੀ ਪਲੇਟ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਟਦਿਆਂ ਆਖਿਆ।
-"ਤੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਵੱਲ ਜਿ਼ਆਦਾ ਤੇ ਠਰਕ ਵੱਲ ਘੱਟ ਧਿਆਨ ਦਿਆ ਕਰ!" ਗਿੱਲ ਹੱਸਿਆ।
-"ਕੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੈਂ ਗਿੱਲ? ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਬਦਮਗਜ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਠਰਕ? ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਮੇਰੀ ਗਰਲ-ਫ਼ਰੈਂਡ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਦਾ ਖ਼ੁਦਕਸ਼ੀ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ।" ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਮਾਰਟਿਨ ਮਿਖ਼ੀ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਅੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਗਿੱਲ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਹੱਸ ਪਿਆ।
-"ਬੱਸ ਇਕ ਦੋ ਦਿਨ ਹੋਰ ਐ-ਮੈਂ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣੇ ਐਂ-ਫੇਰ ਪੁੱਤਰਾ ਤੂੰ ਬਣੇਂਗਾ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ!"
-"ਮਾਰਟਿਨ-ਇਸ ਕੁੜੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਕਿਉਂ ਨ੍ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ?"
-"ਬੇਅਕਲ ਐ ਸਾਲੀ! ਇਹਨੂੰ ਤਾਂ ਸਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਨੀਸ਼ਲ ਯਾਦ ਨ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ! ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਖ਼ਰ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਲਾਗ-ਆਨ ਨ੍ਹੀ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ-ਬਾਕੀ ਸਿਸਟਮ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਹ ਸੁਆਹ ਕਵਰ ਕਰੂਗੀ?"
ਗਿੱਲ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਰੂਰ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਭਿਆਨਕ ਰਾਜ਼ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਸਮਝਾ ਦਿਓ, ਜਰੂਰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ੈਰ! ਅਖੀਰ ਮਾਰਟਿਨ ਨੇ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਮਿਖ਼ੀ ਨੂੰ ਟਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ 'ਤੇ ਲੱਗ ਗਈ। ਡਿਊਟੀ ਰਾਤ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵਰੇ ਦੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਗਿੱਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਈ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਸਜ-ਧਜ ਕੇ! ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਬਰਾਹਟ ਸੀ।
ਗਿੱਲ ਮਿਖ਼ੀ ਨੂੰ ਉਪਰ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਲੈ ਗਿਆ।
-"ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਮਿਖ਼ੀ ਹੈ ਸਰ!" ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ।
-"ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ।" ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ।
-"ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ?"
-"ਗਿੱਲ-ਰਣਬੀਰ ਗਿੱਲ!"
ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਇਨੀਸ਼ਲਜ਼ ਯਾਦ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਲਾਗ-ਆਨ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਟਰੇਨਿੰਗ 'ੳ-ਅ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੀਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਈ। ਡੈਡੀਕੇਟਿਡ ਸੇਵ ਅਤੇ ਨਾਨ-ਡੈਡੀਕੇਟਿਡ ਸੇਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਇਆ।
-"ਅੱਜ ਇਤਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।" ਕਈ ਘੰਟੇ ਮੱਥਾ ਮਾਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਕੰਟੀਨ ਵਿਚੋਂ ਖਾਣਾ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆਏ।
-"ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਸਰ?"
-"ਮੇਰੇ ਤਾਂ ਦੋ ਬੱਚੇ ਵੀ ਨੇ।"
-"ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੋਣ!"
-"-----।" ਗਿੱਲ ਨਿਰੁੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਕਰੀਬ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਕਲਚਰ ਵਿਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਗਿੱਲ ਮਿਖ਼ੀ ਅੱਗੇ ਇਕ 'ਬੇਹੂਦੀ' ਗੱਲ ਆਖ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
-"ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਾਦੀ ਸ਼ੁਦਾ ਹਾਂ।"
-"ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਇੰਡੀਅਨ ਹੈ ਜਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ?"
-"ਇੰਡੀਅਨ ਹੈ।"
-"ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤੁਹਾਡਾ?"
-"ਪ੍ਰੀਵਾਰ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੈ-ਪਰ ਰਸਮੀ ਡਾਂਗ ਸੋਟਾ ਤਾਂ ਖੜਕਦਾ ਈ ਰਹਿੰਦੈ।"
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ।
ਸਵੇਰੇ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਧਰਲੀਆਂ-ਉਧਰਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਾਕੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 'ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਾਢੇ ਕੁ ਚਾਰ ਵਜੇ ਛੁੱਟੀ ਕਰ ਗਏ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗਿੱਲ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕੁ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਫ਼ਤਰ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਮਿਖ਼ੀ ਕੁਝ ਲੇਟ ਪਹੁੰਚੀ। ਰਸਮੀ 'ਹੈਲੋ-ਹੈਲੋ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਨੀਸ਼ਲਜ਼ ਦੱਸ ਕੇ ਖ਼ੁਦ ਲਾਗ-ਆਨ ਕੀਤਾ। ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਤਾ ਸੀ। ਗੱਲ ਕੀ, ਜੋ ਟਰੇਨਿੰਗ ਗਿੱਲ ਨੇ ਮਿਖ਼ੀ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਰਾਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਰਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗਿੱਲ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ। ਇਕ ਉਸ ਮਾਲੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਾਏ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕਦਾ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਿੱਲ ਲਈ ਇਹ ਅਥਾਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਅਥਾਹ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ 'ਬੈਕ-ਆਫਿ਼ਸ' ਵਾੇਲੇ ਅਤੇ ਮਾਰਟਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਹਿਤ ਗਿੱਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਚਾਰ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਰਾਤ ਆਈ ਤਾਂ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਥੱਕੀ-ਥੱਕੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ। ਅੱਖਾਂ ਭਾਰੀਆਂ-ਭਾਰੀਆਂ। ਮੂੰਹ ਉਤਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਰੋ ਕੇ ਆਈ ਸੀ।
-"ਠੀਕ ਤਾਂ ਹੈਂ?" ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
-"ਹਾਂ-ਠੀਕ ਹਾਂ।" ਆਖ ਉਹ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਈ। ਪਰ ਲਾਗ-ਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਮੰਝਧਾਰ ਵਿਚ ਫ਼ਸੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਾਂਗ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਜਿਹੀ ਬੈਠੀ, ਸਕਰੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੀ, ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਗਿੱਲ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਪਕੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਗਿੱਲ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਦੇਖੀ।
-"ਮਿਖ਼ੀ! ਇਹਨੂੰ ਛੱਡ-ਜਾਹ ਕੰਟੀਨ 'ਚੋਂ ਕੌਫ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਆ।"
ਉਹ ਕੌਫ਼ੀ ਲੈਣ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਦੁਬਿਧਾ ਵਿਚ ਫ਼ਸ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਭਲੀ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ? ਚਾਰ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਉਸ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਘੋੜ-ਦੌੜ ਬਰਾਬਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਤਨੀ ਸੋਹਣੀ-ਸੁਨੱਖੀ, ਦਿਮਾਗੀ ਕੁੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਦਿਮਾਗੀ ਮੁਸੀਬਤ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਫ਼ਸੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੀ ਛੱਬੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨੀਮ ਪਾਗਲ ਜਿਹੀ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਤੋਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਟਲ ਵਿਚ ਬਰਤਨ ਧੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵੇਗੀ! ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਰਹਿਮ ਆ ਗਿਆ। ਦਿਲ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ-ਪਾਣੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ।
ਇਤਨੇ ਨੂੰ ਮਿਖ਼ੀ ਕੌਫ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਈ।
-"ਬੈਠ ਮਿਖ਼ੀ!"
ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਈ।
-"ਮਿਖ਼ੀ! ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਐਂ।" ਗਿੱਲ ਬਰਾਬਰ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਤੌਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-"ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਸਰ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪੁੱਛੋਂਗੇ-ਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗੀ-ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ-ਪਰ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚੱਲੇ---।" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
-"ਅਗਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਜਾਂ ਸੀਕਰੇਸੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਮਿਖ਼ੀ! ਪਰ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਇਤਨੇ ਦਿਨ ਹੱਸਦੀ-ਖੇਡਦੀ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਿਖਦੀ ਰਹੀ-ਪਰ ਅੱਜ ਅਚਾਨਕ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ?"
-"ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸੀਕਰੇਸੀ ਵੀ ਹੈ ਸਰ! ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ-ਉਸਤਾਦ ਹੋ-ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ਼ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਾਂਗੀ-ਕੰਮਪੈੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ-ਕੀ ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਪੀ ਸਕਦੀ ਹਾਂ ਸਰ?"
-"ਹਾਂ ਪੀਅ!"
-"ਤੁਸੀਂ?"
-"ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ! ਮੈਂ ਸਿਗਰਟ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ।"
ਉਸ ਨੇ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
-"ਮੈਂ ਗਿਆਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਸਰ! ਮੇਰੇ ਸਕੇ ਬਾਪ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ-ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ-ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਇਕ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ-ਮਤਰੇਏ ਬਾਪ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਘਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ-ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਤਰੇਆ ਬਾਪ ਦੁਪਿਹਰ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੇਟਣ ਲਈ ਆਖਦਾ-ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਲਿੱਪ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਕਮੀਜ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜਿਸਮ 'ਤੇ ਹੱਥ ਫੇਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ-ਤੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਚੂਸਣ ਲਈ ਆਖਦਾ-ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਹੋਇਆ-ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਆਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਉਹ ਮੇਰਾ ਬਾਪ ਸੀ-ਚਾਹੇ ਮਤਰੇਆ ਹੀ ਸਹੀ-ਪਰ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਪ! ਫਿਰ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਮਨਹੂਸ ਰਾਤ ਆਈ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੀ ਸਰ!" ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਗਰਟ ਬੁਝਾ ਕੇ ਇਕ ਹੋਰ ਲਾ ਲਈ।
-"ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ ਭੈਣ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰਨ ਇਕ ਰਾਤ ਉਸ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ-ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਤਰੇਆ ਬਾਪ ਅਸੀਂ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਮਕਾਨ 'ਚ ਇਕੱਲੇ ਸੀ-ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਕੁ ਵਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ 'ਚ ਬੈੱਡ 'ਤੇ ਪਈ ਸਾਂ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਮੇਰਾ ਮਤਰੇਆ ਬਾਪ ਅੰਦਰ ਆਇਆ-ਉਹ ਅਲਫ਼ ਨੰਗਾ ਸੀ-ਤੇ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਉਹ ਮੇਰੀ ਰਜਾਈ ਵਿਚ ਘੁਸ ਗਿਆ-ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਨਾਈਟੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਚੁੰਮਣਾ-ਚੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਲੋਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ-ਤੇ ਫੇਰ-----!" ਉਹ ਭੁੱਬੀਂ ਰੋ ਪਈ।
ਗਿੱਲ ਸੁੰਨ ਹੋਇਆ ਸੁਣੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-"ਬੜੀ ਮਨਹੂਸ ਸੀ ਉਹ ਰਾਤ ਸਰ! ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ! ਇਹ ਮੇਰੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ 'ਚ ਬੜੀ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਸੀ-ਮੈਂ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਲਹੂ ਲੁਹਾਣ ਸੀ-ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰ ਧਰਿਆ ਹੋਵੇ---!" ਉਸ ਨੇ ਟਿਸ਼ੂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ।
-"ਮੌਕਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਦਿਨੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬਿਲਾ-ਨਾਗਾ ਇਹ ਕੁਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।"
ਗਿੱਲ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਬਿੰਡੇ ਟਿਆਂਕੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।
-"ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚੋਂ ਕਚਿਆਣ ਜਿਹੀ, ਅਲਕਤ ਜਿਹੀ ਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਮੈਂ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਫ਼ੁਆਰੇ ਹੇਠ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਧੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ-ਪਰ ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਇਸ ਕਚਿਆਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ-ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਨੂੰ ਤਾੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ-ਪਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਸਲੂਕ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ-ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ-।"
-"ਜਦ ਮੇਰੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰੀਆਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸਬੰਧ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ-ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਹਮ-ਜਮਾਤਣਾਂ ਤੋਂ ਕਨਸੋਅ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ-ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੱਲੇ ਕੱਖ ਨਾ ਆਇਆ-ਹੱਥ ਪੱਲੇ ਤਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਜੇਕਰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ! ਫਿਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ-ਉਸ ਨੇ ਸਿ਼ਫ਼ਟਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀ-ਫਿਰ ਘੰਟਾ ਰੈੱਸਟ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਜੇ ਤੱਕ ਕੰਮ-ਸਿਰਫ਼ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਡਿਊਟੀ ਲਗਵਾਈ-ਪਰ ਮੇਰੇ ਮਤਰੇਏ ਬਾਪ ਦਾ ਦੁਸ਼ਟਪੁਣਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।"
-"ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ-ਤੇ ਜਦ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਬਰ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਗਿਆ-ਮੈਂ ਕਿੰਨ੍ਹਾ ਕੁ ਚਿਰ ਜਰੀ ਜਾਂਦੀ ਸਰ? ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸਿੱਧੀ ਪੁਲੀਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਲਯੁਗੀ ਮਤਰੇਏ ਬਾਪ 'ਤੇ ਕੇਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ-ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਰੜੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ-ਤੇ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਫ਼ਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ-ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਭੋਰਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ-ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰ ਮਨਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਣਾਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਭਾਰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦਫ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।"
-"ਤੇ ਤੂੰ ਘਰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?" ਗਿੱਲ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਗਰਜ਼ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
-"ਦਸ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਨੇ ਸਰ! ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਔਰਤ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸਿ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ-ਪਰ ਮੇਰਾ ਹੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਤੇ ਲੈ ਸਕਾਂ-ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਰਹਿੰਦੈ-ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਸਰ! ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਆਦਮੀ ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਹੈਵਾਨ ਲੱਗਦੈ-ਜਦ ਇਹ ਬੋਝ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੈ-ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪੇ ਦੀ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।"
-"ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਆਦਮੀ ਹਾਂ-ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਐ?"
-"ਨਹੀਂ ਸਰ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਹੋ-ਮੇਰੇ ਉਸਤਾਦ ਹੋ-ਮਾਰਟਿਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਿਸਮਾਨੀ ਛੇੜ ਛਾੜ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ-ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ 'ਤੇ ਬੱਸ ਉਹੀ ਬੋਝ-ਮੈਂ ਸਿੱਖਣਾ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕੀ ਸੀ? ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ-।" ਉਹ ਹੁਬਕੀਏਂ, ਬੇਹਾਲ ਰੋਂਦੀ ਰਹੀ। ਗਿੱਲ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ ਫੇਰਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਰਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਧਰਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। -"ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਮਨੋਰੋਗ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ-ਤੈਨੂੰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ-ਟਰੇਨਿੰਗ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਆਇਆ ਕਰ-ਦਿਲ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦੈ।" ਸਵੇਰੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਹੀ ਗਿੱਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਰੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤੇ ਮੁੜ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾ ਆਈ। ਕਦੇ ਨਾ ਆਈ।
ਗਿੱਲ ਮਾਯੂਸ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਉਡੀਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਕਹਾਣੀ: ਅਮਲੀਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ

ਅਮਲੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕੀ ਦੁਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਅਮਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲੋਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹਨਾਂ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਮਲੀਆਂ 'ਤੇ ਪੁਲਸ ਦਾ ਛਾਪਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੁਛ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਖ਼ਬਰੀ। ਨਾ ਕੋਈ ਡੈਰੀ! ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਾਇਤ ਹੀ ਠਾਣੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।
ਸਾਰੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠਾ ਠਾਣੇਦਾਰ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅੱਕ ਗਏ ਸਨ। ਕੋਈ 'ਸ਼ਿਕਾਰ' ਨਹੀਂ ਫ਼ਸਿਆ ਸੀ। ਮੁਣਸ਼ੀ ਦਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਤੰਦੂਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਗੰਢੇ ਦੀਆਂ 'ਪੂਤਨੀਆਂ' ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਮੂੰਹ ਹੀ ਪਕਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੁਗਤ ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਅਮਲੀਆਂ 'ਤੇ ਛਾਪਾ ਆ ਮਾਰਿਆ।
ਸਾਰੇ ਮਜ੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਖੂੰਜੇ ਫਰੋਲ ਮਾਰੇ। ਪਰ ਨਾ ਨਜਾਇਜ਼ ਸ਼ਰਾਬ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਜਾਇਜ਼ ਚੀਜ਼! ਮਾਯੂਸ ਹੋਏ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਅਮਲੀ ਫੜ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਏ। ਡਰ ਨਾਲ ਕੂੰਗੜੇ ਅਮਲੀ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ।
-''ਥੋਡੇ 'ਚੋਂ ਦਸ ਨੰਬਰੀਏ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਐ ਉਏ?'' ਮੁੰਨਿਆਂ ਮੂੰਹ ਬੋਕ ਵਾਂਗ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਨਾਸਾਂ 'ਚੋਂ ਹਵਾ 'ਫਕੜ-ਫਕੜ' ਆ-ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਘੁੱਟਿਆ ਮੂੰਹ ਲੋਟੇ ਵਰਗਾ ਸੀ।
-''ਅਸੀਂ ਦਸ ਲੰਬਰੀਏ ਕਿੱਥੇ ਮਾਈ ਬਾਪ-ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਦਿਨ ਕਟੀ ਕਰਨ ਆਲੇ ਐਂ।'' ਸੱਘਾ ਅਮਲੀ ਬੋਲਿਆ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਬਾਸੀ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਟੁੰਡਾ ਹੱਥ ਮੱਝ ਦੀ ਪੂਛ ਵਾਂਗ ਹਿੱਲ ਕੇ ਮੱਖੀਆਂ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਤੁਸੀਂ ਜਿੰਨੇਂ ਉੱਪਰ ਓਂ-ਉਨੇ ਈ ਧਰਤੀ 'ਚ!''
-''ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜੋਂਗੇ-ਜਦੋਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਮੂਧੇ ਪਾਏ!'' ਦੂਜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਤੜ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸੱਟ ਮਾਰੀ।
-''ਹੱਥ ਊਂ ਈਂ ਜੁੜਵਾ ਲੈ ਜੋਰਾਵਰਾ!''
-''ਭੌਂਕ ਨਾ ਉਏ ਕੁੱਤਿਆ!'' ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਅਮਲੀ ਦੇ ਟੁੰਡ 'ਤੇ ਡੰਡਾ ਮਾਰਿਆ। ਟੁੰਡ ਦੋਨਾਲੀ ਰਫ਼ਲ ਵਰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ।
-''ਸਰਦਾਰ ਰੋਟੀ ਛਕੋ!'' ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਸਾਰੀ ਪੁਲਸ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਈ।
ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਅਮਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ 'ਕੰਡਾ' ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਪੰਚ ਅਮਲੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪੱਕੇ ਵੋਟਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿੱਧਰੋਂ ਲੱਭਣੇ ਸਨ? ਬਾਕੀ ਅਗਲੀ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬੁੱਢੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਈਆਂ 'ਵੋਟਾਂ' ਅਮਲੀ ਹੀ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਢੋਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਜਨਾਜਾ!
ਨਸ਼ਾ ਖਿੜਨ 'ਤੇ ਅਮਲੀਆਂ ਨੇ ਅੜਾਹਟ ਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
-''ਠਾਣੇਦਾਰ ਸਾਅਬ-ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ-ਮੇਰੀ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਮੋਕ ਲੱਗੀ ਵੀ ਐ-ਜੇ ਨਾ ਗੌਰ ਕੀਤੀ, ਬਿਚਾਰੀ ਮਰਜੂਗੀ!'' ਸੱਘੇ ਅਮਲੀ ਨੇ ਟੁੰਡ ਨਾਲ ਦੂਜਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਹੱਥ ਓਹਲੇ ਟੁੰਡ 'ਪਿਸਤੌਲ' ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
ਪੁਲਸ ਚੁੱਪ ਸੀ। ਖਾ ਰਹੀ ਸੀ।
-''ਨਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਆਲਿਆ-ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ-ਮੇਰਾ ਕੰਮ ਬਾਹਲਾ ਖਰਾਬ ਐ।'' ਸਰ੍ਹੋਂ-ਫੁੱਲਾ ਬੋਲਿਆ।
-''ਕਿਉਂ ਤੂੰ ਭੈਣ ਦਾ ਮੁਕਲਾਵਾ ਤੋਰਨੈਂ?'' ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਕੁੱਕੜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਾਰੀ ਲੱਤ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਚੜ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਵਿਚ ਅੜ ਜਿਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੁਆਦ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
-''ਭੈਣ ਮੋਤੀਆਂ ਆਲਿਆ ਜੀਹਦੇ ਹੋਊ-ਉਹੀ ਮੁਕਲਾਵਾ ਤੋਰੂ-ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਥੋਡੀ ਗੱਲ ਦਾ ਭੋਰਾ ਗ਼ਿਲਾ ਨੀ-ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਕੱਟੇ ਨੂੰ ਨਮੂੰਨੀਆਂ ਹੋਇਐ-ਸਲੋਤਰੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣੈਂ ਜੀ!''
-''ਸਾਲੇ ਕਿੱਡੇ ਪਾਖੰਡੀ ਐ ਉਏ!'' ਇੱਕ ਹਰਖ਼ੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਹੱਡੀ ਚੂੰਡ ਕੇ ਅਮਲੀ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਮਾਰੀ।
-''ਸਰਕਾਰ-ਕਿਉਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਛਕਾਟ ਪਾਇਐ-ਗੱਲ ਸਿੱਧੀ ਕਰੋ!'' ਵਿਰਲੇ ਅਮਲੀ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੀ ਸੂਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਗਿੱਲੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਲਮਕਦਾ ਮੂੰਹ ਨਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਰੌਣਕ ਫੜ ਗਿਆ ਸੀ।
-''ਕਜਾਤੋ-ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਚੁੱਪ ਥੋਡੀ ਮਾਂ ਦੀ।।।!'' ਰੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਰੱਜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਅਮਲੀਆਂ ਨੂੰ 'ਛਾਂਗਣਾ' ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
-''ਮੈਖਿਆ, ਮਾਪਿਓ ਕੁੱਟ ਲਓ-ਪਰ ਜਲਦੀ ਛੱਡ ਦਿਓ-ਜੇ ਮੇਰੀ ਬੱਕਰੀ ਮਰ ਗਈ-ਪਾਪ ਥੋਨੂੰ ਲੱਗੂ।''
-''ਮੇਰਾ ਕੱਟਾ ਮਰ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤ ਬਣੂੰ ਤੇ ਥੋਨੂੰ ਪਟਕਾ ਪਟਕਾ ਕੇ ਮਾਰੂ।'' ਕੁੱਟ ਖਾਂਦੇ ਅਮਲੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
-''ਸਰਪੈਂਚਾ! ਇਹਨਾਂ ਸੂਰਤਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰੀਏ?'' ਠਾਣੇਦਾਰ ਅਮਲੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਡਕਾਰ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਕੇ 'ਹਰੀ-ਓਮ' ਕਿਹਾ।
-''ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡੋ ਪਰ੍ਹਾਂ-!'' ਸੰਤੋਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੋਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਓਕੜੂ ਜਿਹਾ ਹੋਇਆ, ਪੈਰਾਂ ਭਾਰ ਬੈਠਾ ਸੀ।
-''ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਐ, ਹਰਾਮਦਿਆ! ਇਹ ਮਾਂ ਅੰਦਰ ਨੀ ਵੜਦੀ?'' ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਦੰਦ ਕਿਰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਧੌਣ 'ਚ ਮੁੱਕੀ ਮਾਰੀ। ਉਹ 'ਦਾਅੜ' ਕਰਦਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ।
-''ਹਾਏ ਸਰਕਾਰ! ਧੌਣ ਦੀ ਸੰਗਲੀ ਟੁੱਟ ਗਈ।।।!'' ਉਹ ਬਿਲਕਿਆ।
-''ਬੱਸ ਮੱਲਾ ਬੱਸ! ਤਿਲ੍ਹਕ ਕੇ ਡਿੱਗੇ ਦਾ ਤੇ ਗੌਰਮਿਲਟ ਦੇ ਘੂਰੇ ਦਾ ਕੀ ਗੁੱਸਾ ਹੁੰਦੈ? ਸੰਗਲੀ ਤਾਂ ਕੀ ਟੁੱਟਣੀ ਸੀ-ਕੋਈ ਨਾੜ ਨੂੜ ਚੜ੍ਹਗੀ ਹੋਣੀ ਐਂ।'' ਹਜ਼ਾਰੇ ਅਮਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੌਲੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਪੂਛੋਂ ਫੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।
-''ਚੱਲ ਸਰਦਾਰ-ਥੁੱਕ ਗੁੱਸਾ!'' ਸਰਪੰਚ ਬੋਲਿਆ।
-''ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠਾਣੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੋ!'' ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ।
-''ਸਰਦਾਰ ਜੀ! ਇਹਨਾਂ ਖਾਖੀ ਨੰਗਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਝਾਕ ਕਰਦੇ ਓਂ? ਹੈਨੀ ਤਿਲਾਂ 'ਚ ਤੇਲ! ਠਾਣੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਸਹੁਰਾ ਫ਼ੀਮ ਦੇਈ ਜਾਊ? ਇਹ ਤਾਂ ਜੁਆਈਆਂ ਮਾਂਗੂੰ ਸਾਂਭਣੇਂ ਪੈਣਗੇ-ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੀਮ ਨਾ ਮਿਲੀ-ਤਾਂ ਇਹ ਊਂ ਮਰ ਜਾਣਗੇ-ਨਾ ਮਰਿਆ ਸੱਪ ਗਲ ਪਾਓ!'' ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸਮਝਾਇਆ। ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਕੀਤਾ। ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਹੀ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
-''ਪਰ ਸਰਦਾਰ ਜੀ! ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਧੌੜੀ ਕਿਹੜੇ ਕਸੂਰ 'ਚ ਲਾਹੀ?'' ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
-''ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਤੋਂ ਦੱਸਾਂਗੇ।'' ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਪੱਲਾ ਛੁਡਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ!
ਪੁਲਸ ਤੁਰ ਗਈ।
-''ਇਹ ਪੁਲਸ ਆਲੇ ਸੀ ਕਿ ਭੂਤ?'' ਸੱਘਾ ਅਮਲੀ ਬੋਲਿਆ।
-''ਜਮਦੂਤ ਨੇ ਐਹੋ ਜੀ ਮੁੱਕੀ ਮਾਰੀ-ਤਣ ਪੱਤਣ ਈ ਹਿਲਾਤਾ-ਮੇਰੀਆਂ ਤਾਂ ਰਗਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਪਈਐਂ।'' ਸੰਤੋਖ ਧੋਣ ਪਲੋਸੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''ਉਏ ਮੇਰਾ ਸਾਅਫ਼ਾ।।।?'' ਇੱਕ ਅਮਲੀ ਤ੍ਰਭਕਿਆ।
-''ਉਹ ਤਾਂ ਚਪਾਹੀ ਕੋਲੇ ਸੀ।''
-''ਬੱਸ ਫੇਰ-ਲੈ ਗਿਆ ਨਾਲ ਈ।''
-''ਪੈ ਗਿਆ ਪੱਕੇ।।।।''
-''ਲੱਗ ਗਏ ਪੈਰ।।।!''
-''ਹਾਏ ਉਏ ਚਪਾਹੀਆ-ਤੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਉੱਧਲਜੇ।।।!'' ਅਮਲੀ ਨੇ ਸਾਫ਼ੇ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਵੈਣ ਪਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
-''ਸਾਲੇ ਜੱਭਲ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਵੀ ਨੀ ਕੱਢਣੀ ਆਉਂਦੀ! ਤੂੰ ਕਹਿ ਚਪਾਹੀਆ ਤੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਉੱਧਲਜੇ!'' ਇੱਕ ਨੇ ਗਲਤੀ ਕੱਢੀ। ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ।
-''ਐਸ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਮਸਰਾਂ ਦੀ ਦਾਲ?''
-''ਤੂੰ ਗਿੱਡਲਾ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸਾਕ ਕਰਨੈਂ?''
-''ਤੇ ਤੂੰ ਪਿਉ ਦੀਆਂ ਨਿਘੋਚਾਂ ਕੱਢਦੈਂ?''
-''ਜੇ ਕਾਵਾਂ ਦੇ ।।। ਹੋਣ ਉਹ ਬਨੇਰੇ ਨਾ ਢਾਹ ਦੇਣ?''
-''ਤੁਸੀਂ ਸਹੁਰਿਓ ਲੜਨ ਲੱਗ ਪਏ? ਕੋਈ ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋ!'' ਬਖਤੌਰ ਨੂੰ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਭੂਚਾਲ ਆਇਆ ਜਾਪਿਆ।
-''ਮਾਵਾ ਮੁਕਦਾ ਜਾਂਦੈ-ਪੈਸੇ ਧੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ!''
-''ਉਹ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰੱਖਿਐ।'' ਅਮਲੀਆਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸੱਘਾ ਬੜਾ ਦਿਮਾਗੀ ਸੀ।
-''ਕੀ।।।?'' ਸਾਰੇ ਕੋਚਰ ਵਾਂਗ ਇੱਧਰ ਨੂੰ ਝਾਕੇ।
-''ਲੈਕਸ਼ਨ ਆ ਰਹੀ ਐ-ਅੱਡੋ ਅੱਡੀ ਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰੀਂ ਵੜ ਜਾਓ-ਬੋਟ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਂ ਲਓ!''
-''ਉਏ ਬੱਲੇ ਉਏ ਫੁੱਫੜਾ।।।!'' ਸੁੱਚੇ ਨੇ ਚਾਂਗਰ ਮਾਰੀ। ਸੱਘਾ ਸਹੁਰੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਫੁੱਫੜ' ਹੀ ਆਖਦੇ ਸਨ।
-''ਫੁੱਫੜ ਬੜਾ ਮਾਂਦਰੀ ਐ ਬਈ!''
-''ਹੋਵੇ ਨਾ? ਇੱਕ ਆਰੀ ਫੁੱਫੜ ਕਹੀਏ-ਦੀਵਾ ਬੁਝ ਜਾਂਦੈ।''
ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ।
-''ਪਰ ਜਦੋਂ ਲੈਕਸ਼ਨ ਖਤਮ ਹੋਗੀ, ਫੇਰ।।।?'' ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਧੁੰਦਲਾ ਜਾਪਿਆ।
-''ਫੇਰ ਹੀਲਾ ਬਣਾਊ ਰੱਬ-ਜਿਹੜਾ ਉੱਤੇ ਬੈਠੈ-ਲੀਲੀ ਛਤਰੀ ਆਲਾ।''
-''ਆਹ ਬਣਾਊ ਰੱਬ ਹੀਲਾ! ਰੱਬ ਤਾਂ ਬਦਲੇਖੋਰੈ।''
-''ਕਿਉਂ।।।? ਕਾਹਤੋਂ।।।?''
-''ਤੇ ਹੋਰ! ਹਰ ਰੋਜ ਬਦਲੇ ਲੈਂਦੈ-ਕਦੇ ਪੁਲਸ ਤੋਂ ਕੁਟਵਾ ਦਿੰਦੈ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਮਜ੍ਹਬਣ ਤੋਂ ਛਿੱਤਰ ਪੁਆ ਦਿੰਦੈ-ਬਈ ਪਤੰਦਰਾ! ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਤੀਮੀਆਂ ਬਣਾਉਨੈਂ-ਉਥੇ ਅਮਲੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਦੀ ਥਾਂ ਦੋ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇਹ-ਸੌ ਨਾ ਜਾਣੀਏਂ ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਬਿਮਾਰ ਠਮਾਰ ਹੋਜੇ।।।?'' ਸੁੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਹੁਸੀਨ ਨਜ਼ਾਰਾ ਟਿਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਝੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੱਲਬ ਵਾਂਗ ਜਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ।
-''ਆਹਾ ਹਾਹਾ-ਖ਼ੁਸ਼ ਕੀਤਾ।।।!''
-''ਸੁੱਚਿਆ-ਰੱਬ ਤਰਸਖੋਰਾ ਐ।''
-''ਉਹ ਕਿਵੇਂ?''
-''ਉਹਨੇ ਤੀਮੀਆਂ ਅਮਲੀਆਂ ਕੋਲੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮਰਵਾਉਣੀਐਂ?''
-''ਬਈ ਆਪਾਂ ਛੜੇ ਈ ਮਰਜਾਂਗੇ?'' ਸੁੱਚੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।
-''।।।।।।।'' ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਝਾਕਣ ਲੱਗ ਪਏ।
-''ਉਏ ਆਹ ਕਿਹੜੀ ਜਾਂਦੀ ਐ?'' ਬਖਤੌਰ ਨੇ ਰੱਸੀ ਵਾਲੀ ਗੋਲ ਐਨਕ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਿਸ਼ਤ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੇਖਿਆ।
-''ਕੜਬਚੱਬਾਂ ਦੀ ਮਾਛਟਰਾਣੀਂ ਐਂ!'' ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਮੱਥਿਆਂ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਸਿਰੀ ਵਾਂਗ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਕਰ ਲਈ।
-''ਤੁਰਦੀ ਦੇਖ ਕਿਮੇਂ ਸਿੰਧ ਦੀ ਘੋੜੀ ਮਾਂਗੂੰ ਐਂ-ਪੱਟ ਹੋਣੀਂ!''
-''ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਆਲੀ 'ਟੂਪ' ਦੇ ਚਾਨਣ 'ਚ ਨੰਗੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਿਹੋ ਜੀ ਲੱਗਦੀ ਹੋਊ ਬਈ?'' ਫੁੱਫੜ 'ਖ਼ੀਂ-ਖ਼ੀਂ' ਕਰ ਕੇ ਹੱਸਿਆ।
ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਆਰੀ ਫਿਰ ਗਈ। ਕਾਲਜੇ ਚੀਰੇ ਗਏ।
-''ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਈ ਮਰਜਾਂ।''
-''ਕਹਿੰਦੇ ਐ-ਛੜਾ ਮਰ ਕੇ ਭੂਤ ਬਣਦੈ?''
-''ਨਜਾਰਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਈ ਆਊ।''
-''ਫੇਰ ਕਰਾਂਗੇ ਮਜ੍ਹਬਣਾਂ ਨੂੰ ਬੱਤ!''
-''ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਪਾਣੀ ਬੈਠੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਕਰੂੰ।'' ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਮੇਚ ਆ ਗਈ ਸੀ।
-''ਤੇ ਮੈਂ ਵਿਰਲਿਆ-ਨਹਾਉਂਦੀਆਂ ਦੇ ਕੁਤਕੁਤੀਆਂ ਕੱਢਿਆ ਕਰੂੰ।'' ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੇ ਰੇਖ 'ਚ ਮੇਖ ਮਾਰੀ।
-''ਪਰ ਜੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਧਾਗਾ ਤਵੀਤ ਕਰਾ ਕੇ ਪਾ ਲਿਆ-ਫੇਰ?'' ਸੁੱਚਾ ਦਹਿਲ ਗਿਆ।
-''ਧਾਗਾ ਤਵੀਤ ਕਰਵਾਉਣ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗੇ ਤਾਂ ਈ ਐ ਨਾ?''
-''ਜਦੋਂ ਧਾਗਾ ਤਵੀਤ ਕਰਵਾਉਣ ਤੁਰੇ-ਓਦੋਂ ਈ ਠਿੱਬੀ ਮਾਰ ਕੇ ਟਿੱਬੇ 'ਤੇ ਸਿੱਟ ਲਈ!''
-''ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਧ ਪਿੰਡ ਆ ਗਿਆ-ਫੇਰ?''
-''ਮੁਰਦਾ ਬੋਲੂ ਖੱਫਣ ਪਾੜੂ-ਉਏ ਸਾਧ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਤਕੜਾ ਹੋਊ? ਫੜ ਕੇ ਉੱਡਣਕਟੋਲ੍ਹਾ ਨਾ ਬਣਾ ਦਿਆਂਗੇ? ਪਹਿਲਾਂ ਗਲੀਸ ਸਾਧ ਨੂੰ ਦਮਾਂਗੇ!''
-''ਸੱਚ ਸੱਘਿਆ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇਰੀ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਮੋਕ ਲੱਗੀ ਐ?'' ਹਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆ ਗਈ।
-''ਕਿੱਥੇ ਭਰਾਵਾ! ਉਹ ਤਾਂ ਛੁੱਟਣ ਲਈ ਫੈਂਟਰ ਸਿੱਟਿਆ ਸੀ-ਪਰ ਸੁਣਨੀ ਕਿਹੜੇ ਕੰਜਰ ਨੇ ਸੀ? ਧੂੜ੍ਹ 'ਚ ਟੱਟੂ ਰਲਾਤਾ!''
-''ਨਾਲੇ ਸੱਘਾ ਕਿਤੇ ਬੱਕਰੀ ਨੂੰ ਮੋਕ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੈ?''
-''ਫੀਮ ਖੁਆਉਂਦੈ ਨਿੱਤ, ਫੀਮ।।।!''
-''ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਆਲਾ ਕੰਮ ਵੀ ਲਈਦੈ, ਬਾਈ ਸਿਆਂ!'' ਸੱਘਾ 'ਫ਼ੀਂ-ਫ਼ੀਂ' ਕਰਕੇ ਹੱਸਿਆ।
-''ਉਏ ਕਰਦੇ ਨੀਂ ਚੁੱਪ, ਕਨਸਲੋ!'' ਦੂਰ ਕੌਲੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ, ਧੁੱਪ ਸੇਕ ਰਿਹਾ ਇੱਕ ਬਾਬਾ ਚੀਕਿਆ।
-''ਕੋਈ ਨਾ ਬਾਬਾ! ਟੈਮ ਟੈਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲੈਂ-ਜੁਆਨੀ 'ਚ ਤੂੰ ਵੀ ਬੜੇ ਤੋਤੇ ਉੜਾਏ ਐ।''
-''ਪਾਲੋ ਫੌਜਣ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵੀ ਬਥੇਰੇ ਚੋਹਲ ਮੋਹਲ ਕਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।''
-''ਚਿੜੇ ਤੇ ਘੁੱਗੇ ਮਾਰ ਮਾਰ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹੈ, ਬਾਈ!''
-''ਬਾਬਾ ਛਿੱਤਰ ਨਾਲ ਘੁੱਗੀ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ।''
-''ਤੇ ਕਿੱਕਰ ਤੋਂ ਕਾਟੋ ਲਾਹੁੰਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਪੂਰਾ!''
-''ਤਾਂਹੀਂ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜਣ ਅੜਿੱਕੇ ਆਈ-ਨਹੀਂ ਇਹ ਕਾਹਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕੀਤੇ ਨੇੜੇ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੀਐਂ!''
-''।।।।।।।'' ਬਾਬਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ। ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਡਾਂਗ ਵਾਂਗ ਸਿਰ 'ਚ ਵੱਜੀ ਸੀ।
-''ਕਹਿੰਦੇ ਐ-ਬਾਬਾ ਫੌਜਣ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਨਵਾਂ ਰੁਮਾਲ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।''
-''ਇੱਕ ਆਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਯਾਂਘੀਆ ਵੀ ਸਮਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ-ਰੇਸ਼ਮੀ ਨਾਲਿਆਂ ਆਲਾ।''
-''ਯਾਂਘੀਆ ਪਾ ਕੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਲੜਨੀ ਸੀ?''
-''ਕੀ ਪਤੈ? ਬਾਬਾ ਪੂਰਾ ਘਤਿੱਤੀ ਸੀ-ਕੀ ਪਤੈ ਫੌਜਣ ਨਾਲ ਕਿਹੜੀ ਕਿਹੜੀ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੋਊ?''
-''ਫ਼ੋਜਣ ਵੀ ਭਾਈ ਆਖਦੇ ਐ ਸੱਬਲ ਅਰਗੀ ਨਿੱਗਰ ਸੀ-ਜਿੱਥੇ ਵੱਜਦੀ ਸੀ-ਕਹਿੰਦੇ ਟੋਆ ਪੱਟ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।''
-''ਬੱਲੇ! ਐਹੋ ਜੀ ਤੀਮੀ ਸਾਂਭਣੀ ਕਿਤੇ ਜਣੇ ਖਣੇ ਦਾ ਕੰਮ ਐਂ?''
-''ਸਾਡਾ ਬਾਬਾ ਕਿਹੜਾ ਘੱਟ ਸੀ? ਧੌਣੋਂ ਫੜ ਕੇ ਬੋਤੇ ਨੂੰ ਸਿੱਟ ਲੈਂਦਾ ਸੀ-ਤੀਮੀ ਇਹਦੇ ਕੀ ਯਾਦ ਐ ਐਹੋ ਜੀ।''
-''ਦੇਹ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਅਰਗੀ ਸੀ।''
-''ਤੁਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਪੈਰ ਦੁਰਮਟ ਮਾਂਗੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਾਰਦਾ ਸੀ।''
-''ਹੁਣ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮੇਰੀ ਪਤੀਲੀ ਮਾਂਗੂੰ ਚਿੱਬ ਪਏ-ਪਏ ਐ ਬਿਚਾਰੇ 'ਚ!''
-''ਸੋਟੇ ਬਿਨਾ ਤੁਰਿਆ ਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦਾ।''
-''ਮੂੰਹ ਧੁਆਂਖੀ ਠੂਠੀ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ ਪਿਐ!''
-''ਹੋਣਾ ਈ ਸੀ-ਲਟੈਣ ਅਰਗੀ ਤੀਮੀਂ ਸਾਂਭਣੀਂ ਕਿਤੇ ਖੇਡ ਐ-ਧਰਨ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਐ!''
-''।।।।।।!'' ਬਾਬਾ ਉਠ ਕੇ ਤੁਰ ਚੱਲਿਆ। ਉਹ ਬਦ-ਲਾਣੇਂ ਵਿਚ ਫ਼ਸ ਗਿਆ ਸੀ।
-''ਬਾਬਾ! ਉਦੋਂ ਬੋਚ ਬੋਚ ਕੇ ਪੈਰ ਧਰਦਾ।''
-''ਹੁਣ ਪੁਰਾਣੇ ਗੱਡੇ ਮਾਂਗੂੰ ਚੂਕ ਚੂਕ ਤੁਰਦੈਂ!''
-''ਨਹੀਂ ਬਾਈ! ਬਾਬੇ ਦੀ ਤੋਰ 'ਚ ਅਜੇ ਵੀ ਫੌਜਣ ਤੁਰਦੀ ਐ।''
-''ਲੈ, ਬੱਦਲ ਗੱਜੇ ਤੇ ਮੋਰ ਨਾ ਨੱਚੇ?''
-''ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ-ਚਾਲ ਅਜੇ ਵੀ ਬਾਬੇ ਦੀ ਟੈਂਕ ਅਰਗੀ ਐ।''
-''ਫ਼ੌਜਣ ਵੀ ਭਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਰਾਗਟ ਮਾਂਗੂੰ ਚਲਦੀ ਸੀ-ਨਾਗਵਲ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ ਨਾਗਵਲ!''
-''ਕਰਦਾ ਨ੍ਹੀ ਚੁੱਪ ਦਗੜੋ ਦਿਆ।।।?'' ਬਾਬੇ ਨੇ ਖੂੰਡਾ ਚਲਾਵਾਂ ਮਾਰਿਆ।
ਪਰ ਖੂੰਡਾ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਮਲੀ ਖਿੰਡ ਗਏ।

Mill Jeya Karin Dheeye...